Zoals bekend heeft de conventionele energieproductie nadelige gevolgen voor het milieu. Als alternatief voor de opwekking van energie met eindige hulpstoffen als kolen, olie en gas worden duurzame energiebronnen genoemd. Het gaat hierbij om energie uit de hernieuwbare bronnen als wind, zon, water en biomassa. Aangezien er in de Alpen genoeg snel stromende rivieren zijn ligt het voor de hand om daar gebruik te maken waterkrachtenergie. Er wordt dan ook relatief op grote schaal energie opgewekt met waterkrachtcentrales. Ondanks het feit dat het hier gaat om een hernieuwbare ‘duurzame’ energiebron zijn er aanzienlijke nadelen voor natuur en milieu.

De rivier is een complex ecosysteem dat bepaald wordt door o.a. de hoeveelheid water, stroomsnelheid, fluctuaties in hoeveelheid water en stroomsnelheid en de temperatuur(schommeling) van het water. Een stuwmeer heeft effect op al deze factoren door de verandering van de natuurlijke fluctuerende hoeveelheden waterafvoer. Deze beïnvloeding werkt door op de fauna en flora in het riviergebied en het landschap.

Flora en fauna
Door elke rivier wordt slib, modder en zand meegesleept afkomstig van de hellingen of de rivierbedding. Deze vaste stof wordt stroomafwaarts of op het land langs de rivier afgezet waar de stroomsnelheid van de rivier lager is. In een stuwmeer is de stroomsnelheid van het water erg laag, waardoor het slib al in het meer bezinkt. Voor de werking van de waterkrachtcentrale is dit nadelig, omdat hierdoor de capaciteit van het stuwmeer afneemt. Daarnaast kan de bezonken modder een broedplaats voor ziektekiemen. Dit kan gevaarlijk voor de mens zijn wanneer deze ziektekiemen in het grondwater terecht komen. De ophoping van slib in het meer heeft tevens tot gevolg dat er stroomafwaarts minder vaste stof wordt afgezet.

Het effect van de verminderde afzet van vruchtbare slib is dat de grond stroomafwaarts minder vruchtbaar wordt wat effect heeft op de vegetatie. Als er landbouwgronden langs de rivier liggen zullen deze verarmen en zal er meer (kunst)mest gebruikt moeten worden.

Vanaf de bron tot de monding van de rivier ontstaan ecologische zones met verschillende biologische leefgemeenschappen. Deze ecologische zones met zijn typische vissoorten zijn afhankelijk van de bepaalde en wisselende omstandigheden in de rivier. De voortplanting van sommige vissoorten is bijvoorbeeld afhankelijk van een periode met hoogwater, veranderde stroomsnelheid of een bepaalde temperatuur van het water. Door een stuwmeer verdwijnt de hoogwaterperiode en veranderen de stroomsnelheid en temperatuur met het gevolg dat de voortplanting verstoord wordt.

Tevens is voor vissen een stuwdam een barrière in het gebied om de paaiplaats te bereiken. Voor dit bezwaar zijn vistrappen ontwikkeld. Dit zijn oplopende korte kanalen waarin trapsgewijs voorzieningen zijn aangebracht om de vissen het hoogteverschil van de dam te laten overbruggen.

Een geheel ander soort probleem dat rijst bij stuwmeren is het vrijkomen van kwik. Bij een bepaalde bodemgesteldheid kan water in een stuwmeer in combinatie met rottende planten kwik uit de bodem vrijmaken. Het kwik wordt omgezet in methylkwik wat bij de mens het zenuwstelsel beschadigt. Bij stuwmeren in Finland en Canada is dit effect al meerdere malen waargenomen. In een stuwmeer in Canada is de kwikconcentratie binnen enkele jaren ver zesvoudigd en de hoeveelheid kwik in de vissen overschrijdt de norm.

Landschap
Voor de aanleg van een stuwmeer wordt een gebied onderwater gezet. Hierdoor kan het zijn dat een dal met een hoge natuurwaarde moet op deze manier plaatsmaken voor een stuwmeer of dat een heel dorp onder het meer verdwijnt (op de top van de kerktoren na). Langs de oever van stuwmeren kan vegetatie zich moeilijk hechten door de schommelingen, waardoor er weinig natuurontwikkeling plaatsvindt.
De waterafvoer van een rivier verandert door een stuwmeer, waarbij soms al het water wordt weggeleid. Watervallen of beekjes in een dal kunnen hierdoor geheel verdwijnen.

[Waterval in het Binntal, Wallis, Zwitserland] [Foto]

Zoals eerder in de tekst staat aangegeven zorgt het slib in het stuwmeer voor problemen met betrekking tot de werking van de waterkrachtcentrale. Eens in de zoveel tijd wordt het meer als het ware schoongespoeld door al het water er uit te laten lopen. Gebeurd dit niet op een verantwoorde manier dan kan de rivier onder het stuwmeer tijdelijk veranderen in een modderstroom waar geen leven meer in mogelijk. Dit leidt tot grote vissterfte. en de rivierbedding wordt op vele plaatsen aangetast. Zoiets kost jaren voordat de rivier zich heeft hersteld. Er zijn echter ook milieuvriendelijkere alternatieven in plaats van spoelen bijvoorbeeld baggeren, maar dit is vaak duurder.

Het meest opvallende voor een bezoeker van de bergen zijn de stuwdam en de buizen en leidingen die het landschap aantasten. De aanleg van wegen en bergbaantjes ten behoeve van de waterkrachtinstallatie hebben ook grote gebieden voor het toerisme ontsloten. Zo wordt in de Bergell de lift, die oorspronkelijk was bedoeld voor de aanleg en onderhoudt van het stuwmeer lägh da l’Albigna, tegenwoordig voornamelijk door sportklimmers gebruikt. Door de opkomst van het toerisme in deze gebieden (hotels, skipistenpreparaties, parkeerplaatsen, etc.) wordt het landschap alleen maar verder aangetast.

De energie-opwekking met waterkracht heeft twee kanten. Aan de ene kant is het een hernieuwbare duurzame energiebron die het milieu ontlast, maar aan de andere kant heeft het veel nadelige gevolgen voor de directe omgeving van het stuwmeer. Dus de volgende keer dat u een stuwmeer ziet denk dan niet meteen van "gôh wat een leuk meer" maar denk ook aan de keerzijde van de medaille.
 
 

Voornamelijk gebruikte literatuur:

De keerzijde van de dam
R. Knoppers en W. van Hulst
Novib

Stuwmeren in ‘De Bergvriend’ (92/4)