Tekst afkomstig uit het verenigingsblad 'Hoogtelijn 2000/3' van de Nederlandse Klim- en Bergsportvereniging (NKBV)

Inhoud:
Intro
Bergwaldsuppe
Bergwaldprojekt als stage

 

INTRO

De NMGA is een groot voorstander van projectweken waarin het herstel en onderhoud van het Alpenmilieu centraal staan. De twee bekendste milieuherstelprojecten zijn het Bergwaldprojekt (www.bergwaldprojekt.ch) en de Umweltbaustellen georganiseerd door de Duitse en Oostenrijkse bergsportverenigingen (www.alpenverein.de & www.oeav.at). De NKBV heeft in 1999 deelname aan deze projecten gestimuleerd door voor dat jaar aan tien leden van de vereniging een tegemoetkoming in de reiskosten te geven. De tien NKBV-leden hebben uiteindelijk verspreid over negen verschillende projectweken meegewerkt aan herstel en onderhoud van de natuur in de Alpen. Jeroen van Bakel heeft deelgenomen aan het Bergwaldprojekt in Solden, terwijl Martijn Menken in het kader van zijn studie gedurende zes weken aan diverse Bergwaldprojektweken heeft deelgenomen. Beiden doen hieronder verslag.

BERGWALDSUPPE
Tekst: Jeroen van Bakel

Gasthof Sonneck, gelegen op de flank van de Gaislacher Kogel, diende als het verzamelpunt voor de ruim twintig deelnemers aan het Bergwaldprojekt in Solden. Bij aankomst bleek ik de enige Nederlander tussen allemaal Duitsers en Oostenrijkers te zijn. Ik was er altijd vanuit gegaan dat ik wel een beetje Duits kon verstaan. Niets bleek minder waar! De mengeling van Duitse en Oostenrijkse dialecten was werkelijk onverstaanbaar, zelfs voor de rest van de groep. Tijdens het avondeten deed onze Zwitserse projectleider, Carl, dan ook zijn uiterste best de doelstellingen van het project en de activiteiten voor de komende week in helder en begrijpelijk Duits uit te leggen.

BAUM FÄLLT!
Al om zes uur in de ochtend werden we door Carl gewekt door luidruchtig gebons op alle deuren. Bij het, overigens uitstekend verzorgde, ontbijt verschenen dan ook vele slaperige hoofden. Na de afwas, die we zelf mochten doen, werd de groep in drieën opgedeeld en ging iedereen met zijn eigen leider op weg naar de werkplek. Vandaag stond 'Waldpflege' op het programma; het uitdunnen van jong bos. De te dicht op elkaar staande dennen werden met een handzaag omgezaagd. De gehele dag hoorde ik om me heen de kreet 'Haum fallt', als er weer een boom tegen de vlakte ging.
De activiteit van de tweede dag bestond uit het planten van dennenboompjes op een tamelijk steile helling, zodat de boomgrens op deze helling uiteindelijk weer een stukje hoger zal komen te liggen (van2000 naar 2200 meter). De helling was goed begroeid met allerlei soorten grassen en struiken, dus we namen aan dat er voldoende aarde voorhanden zou zijn om de bomen te planten. Het eerste door mij gehakte gat bestond uit alles behalve aarde. Stenen en rotsen hadden de overhand. Met veel moeite hakten we weer een nieuw gat waar gelukkig wel voldoende aarde beschikbaar was. In elk gat werden drie kleine dennenboompjes geplant. Naar gelang de dag vorderde bleek ik een redelijk gevoel te hebben ontwikkeld voor het hakken van gaten met aarde. Daardoor mocht ik blijven hakken en zorgde Claudia ervoor dat de boompjes werden geplant. Het 'DreamTeam' was geboren.

Terwijl we op de derde dag van deze projectweek op weg zijn naar onze nieuwe werkplek, een grote open ruimte in het bos, komt de regen met bakken uit de hemel. Op deze plek heeft de eigenaar enkele maanden geleden de bomen weggekapt voor de houtproduktie. Het was onze taak in dit gebied loofbomen te planten om daarmee een wat gevarieerder bos te creëren. Tot aan de lunch regende het helaas aan een stuk door. ledereen was blij toen het ophield met regenen en we ons konden drogen bij het kampvuur dat iedere middag werd gebouwd. 's Middags hebben we een zogenaamde 'Kontrol Zaun' gebouwd. Dit hield in dat er om een stuk open bos van twaalf vierkante meter een hoog hek werd gebouwd. Met dit afgescheiden stuk bos kan dan de invloed van wild op de ontwikkeling van het jonge bos eenvoudig worden gecontroleerd.
's Avonds werden we vereerd met een bezoek van de oprichter van het Bergwaldprojekt, Renato Ruf en zijn familie. De avond werd gevuld met een diashow en mooie verhalen.

ZWEEPSLAGEN
Zoals elke middag werd er ook de volgende dag na een ochtend werken weer een kampvuur gemaakt. Hierop werd dan een grote ketel onvervalste 'Bergwaldsuppe' gekookt, die daarna tot op de bodem werd leeggegeten. Halverwege de middag kwam er een filmploeg langs van een van de landelijke zenders om ons werk te filmen voor een korte televisiereportage. 's Avonds hebben we kennisgemaakt met een oud Tirols gebruik, 'Peitschen Snellön'. Met een heel grote zweep werden keiharde knallen geproduceerd, die tot ver in de omtrek te horen waren. Dit werd vroeger gedaan door de bergbewoners om met elkaar over grote afstand te communiceren. We mochten het ook zelf proberen, maar hoe simpel het ook leek, er blijkt toch redelijk wat oefening nodig te zijn om daadwerkelijk die harde knallen te kunnen produceren. Meestal raakten wij hopeloos verstrikt in de ruim vijf meter lange zweep, wat soms nogal pijnlijk was.

Op de laatste dag werd er maar een halve dag gewerkt, omdat er bij elk Bergwaldprojekt een excursie hoort. Na de ochtend te hebben besteed aan het omkappen van bomen, zijn we 's middags gaan wandelen in het Rofental, net voorbij het bergdorpje Vent. Een leuke wandeling waar Carl veel vertelde over de natuur. Helaas was 's avonds, veel te vroeg, het moment aangebroken om afscheid te nemen van het project en alle deelnemers. Na een gezellige avond gevuld met zingen, praten en veel lachen, zochten we voor de laatste keer in deze projectweek ons bed op. Alhoewel het communiceren in het Duits me nogal moeizaam af ging, weet ik een ding in ieder geval zeker: komende zomer ben ik weer van de partij!

BERGWALDPROJEKT ALS STAGE
Tekst: Martijn Menken

Het bergwald heeft een aantal belangrijke functies, waaraan je op het eerste gezicht wellicht niet zou denken. Ten eerste beschermt het woud de inwoners van het dal tegen vernietigende lawines. De bomen houden de sneeuw vast en zorgen er daarnaast voor dat de sneeuw wordt verdeeld over de boomkruinen en de bodem, zodat de kans op lawines aanzienlijk vermindert. In tegenstelling tot wat veel mensen denken, kunnen bomen overigens niet voorkomen dat een reeds gevormde lawine wordt gestopt. Verder dient het woud als enorme spons; de bodem en de vegetatie houden het vocht vast. De vegetatie neemt het vocht op en verdampt het weer zodat het niet in de grond verdwijnt. Ook gevallen bladeren en naalden hebben een functie, ze zorgen voor humus die het vocht kan vasthouden. Dit is weer belangrijk voor de samenhang van de bodem. Zonder het bergwald zou men in Nederland veel meer te kampen hebben met hoog water. Ten derde beschermt het woud tegen steenslag. Door het hoge aantal obstakels wordt een rollende steen al snel opgevangen. Als laatste functie wijs ik op de functie van de boomwortels. De vegetatie houdt de bodem vast en erosie heeft hierdoor veel minder kans. De noodzaak om het bergwald in stand te houden is wel duidelijk. Maar wat is nou eigenlijk precies je bijdrage aan de bescherming en het onderhoud van het bergwald als deelnemer aan een Bergwaldprojekt? Een korte impressie van mijn activiteiten gedurende mijn stage bij de verschillende Bergwaldprojekten verschaft duidelijkheid.

IMPRESSIE
Na een geslaagde C-II-gevorderdencursus van de NKBV in de Venediger en de Glockner was ik op weg van Zell am See naar Elm (kanton Glarus) in Zwitserland. Vrijdagavond was ik aangekomen op de camping in Zell am See om in het daaropvolgende weekend bij te komen van twee intensieve cursusweken. Veel tijd om uit te rusten had ik echter niet, omdat ik mij al zondagavond in Elm moest melden voor mijn, al even intensieve, stageperiode van 6 weken als onderdeel van mijn opleiding MBO-Groen, Natuur en Landschap.

Zondagmiddag tussen drie en vijf uur werd de groep op een plaats verwacht die ik goed kon bereiken met het openbaar vervoer. Vandaar uit ging het verder te voet of met de auto. Een niet te zware rugzak mee, want een halfuur met een loodzware koffer lopen is ook niet alles. Bij aankomst op de plek waar we een week zouden verblijven, bleek bij de verdeling van de slaap plaatsen dat er niet voor iedereen plek was. Het tekort aan slaapplaatsen bleek later eerder regel dan uitzonde ring. Na het verdelen van de slaapplaatsen konden we direct aan tafel voor het avondeten, waarna er informatie werd verstrekt over het Bergwaldprojekt van die week en was er gelegenheid om de andere deelnemers te leren kennen.

ARBEIDSINTENSIEF
Een vast ritueel vormde het opstaan en ontbijt om half zeven en aansluitend het vertrek naar de locatie waar die dag werd gewerkt. Het ontbijt was zonder enige uitzondering altijd goed verzorgd. Er stond altijd thee klaar om je thermosfles mee te vullen. Geluncht werd er op de werkplek. De lunch was al even gevarieerd, met soep die zelf ter plaatse op een vuurtje werd gekookt. Het koken geschiedde per toerbeurt. De werkzaamheden werden veelal begeleid door woudarbeiders van de plaatselijke gemeente. Men koos de werkzaamheden die op dat moment het meest nuttig en effectief waren voor de natuur. Uitgangspunt van het Bergwaldprojekt was dat het uitgevoerde werk uiteindelijk dezelfde kwaliteit moest hebben als wanneer het door professionals zou worden uitgevoerd. Vaak betrof het werkzaamheden die tegenwoordig, door bijvoorbeeld de hoge arbeidslonen, niet meer rendabel kunnen worden uitgevoerd, maar wel hard nodig zijn. De projectweken van het Bergwaldprojekt bieden dan uitkomst. Zo zijn er bijvoorbeeld al kilometers Begehungswege aangelegd, een uitermate arbeidsintensieve aangelegenheid. Deze wegen zijn geen toeristenwegen maar zijn bedoeld voor de plaatselijke woudarbeiders en jagers, zodat ze zich in het gebied veilig en snel kunnen voortbewegen.

LAWINESCHADE
Een probleem van geheel andere orde is de zware sneeuwval in de winter van 1999 en de talrijke lawines die daar het gevolg van waren, Flinke stukken bos zijn hierdoor geheel weggevaagd. In het Muotal (kanton Uri) heb ik met eigen ogen een perceel gezien waar de sneeuw, midden in de zomer, nog zo'n tien meter hoog lag. Nog steeds lagen daar afgeknapte bomen als stille getuigen van het lawinegeweld en nog steeds was men bezig met het opruimen van de schade. Nu, een half jaar later, zag de hele kegel er nog steeds uit als een slachtveld. Helaas zijn dergelijke, door lawine gehavende, gebieden in heel Zwitserland te vinden. Vooral het Lötschental blijkt er slecht aan toe te zijn. Het hele dal is vergeven van lawinekegels en omlaag geschoven grond. De bosarbeider moet dit geweld met lede ogen aanzien. Niet alleen zijn grote percelen bos vernietigd, het is ook nog eens een hels karwei om de schade op te ruimen. De eerste week stond verder in het teken van het verzorgen van nieuwe aanplant en 'Rottenpflege'. Rottenpflege betekent dat men groepen van bomen maakt, zodat de sneeuw gedeeltelijk in de rotten zelf wordt vastgehouden en daarnaast tussen de rot ten door kan roetsjen. Wanneer men namelijk overal bomen laat staan, bestaat het gevaar dat de bomen een zodanig grote sneeuwmassa krijgen te verwerken dat ze letterlijk onder de druk bezwijken.

WALDPFLEGE
De tweede en derde week verbleef ik voor mijn stage in de omgeving van Altdorf (kanton Uri), het gebied waar Wilhelm Tell zijn eerste levensjaren moet hebben doorgebracht. De werkzaamheden waren hier vooral gericht op het maken van constructies van hout. Een van de twee constructies betrof een raamwerk van fijnsparhout om een erosievlak, een groot stuk grond waarvan de toplaag is weggeslagen en waardoor alleen de minerale bodem overblijft, vast te leggen. De tweede constructie werd gebouwd in een beek. Daarbij kun je denken aan een dam (sperring). Deze sperring dient te voorkomen dat de beekbedding verder uitslijt. De tweede week in kanton Uri met een nieuwe groep had een iets ander karakter. Er werden veel meer losse boswerkzaamheden verricht zoals jungwaldpflege, het bouwen van muurtjes en het controleren en zo nodig herstellen van wildrasters. Pflege is een algemeen woord voor dunning zoals wij dat in Nederland in de bosbouw kennen, Bij jung- waldpflege wordt onder meer het gras dat boven een jonge boom uitgroeit verwijderd met een sikkel of handzeis. Het gras drukt namelijk in de winter de boompjes plat en na de winter groeit het gras eerder en harder dan de boompjes, zodat deze boompjes zich niet goed kunnen oprichten. In de vierde week, de laatste week van augustus, was ik neergestreken in Tamins (kanton Graubunden), de plek waar de Vorderrhein en de Hinterrhein overgaan in de Rhein. Deze week stond volledig in het teken van het opruimen van lawineschade. Enorme lawinekegels vrijmaken van hout zodat de natuurlijke verjonging weer kans krijgt. Deze week verbleven we op de nabijgelegen Kunkelspas met uitzicht op het Ringelspitzemassief, een bijzonder mooie locatie. Tot slot vonden de laatste twee weken van mijn stage plaats in de omgeving van Balderschwang (Allgiuer Alpen). Twee weken op het natste plekje van heel Duitsland met een neerslag van meer dan 2000 mm per jaar. Het is dan ook niet moeilijk voor te stellen dat de sneeuw hier 's winters enige meters hoog ligt. Al met al heb ik in die zes weken veel geleerd en vooral ook veel werk verzet. Als ik echter kijk naar de zware orkaan die deze winter in Frankrijk en grote delen van Zwitserland zwaar heeft huisgehouden, kunnen de handen de komende zomer wel weer flink uit de mouwen worden gestoken.